1 - BÖLÜM

Özet:

Bu makalede sosyoloji acısından engellinin ne olduğu ve toplumsal kurumlar içinde karşılaştığı güçlükler ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ayrıca engellinin karşılaştığı sorunların toplum bilimciler tarafından bilinmesinin önemi vurgulanmaktadır. Şüphesiz engelli de toplumun bir parçası ve toplumla bütünleşmesini tek başına beklemek yerinde bir yargı değildir.
Anahtar Sözcük:
Engelli, Toplum, Toplumbilim
Abstract:
In this paper, the faced difficulties in the social institutions and what does the “sociologically disable” mean were all stated. Moreover, it was emphasized that considereation of the problems of disables is very important for sciologists. It is obvious that disables are important parts of the society and it is not a good consideration to wait for the combination of the society.
Key words: disability, disables, society, sociology

 
Giriş
Birçok kaynakta engelli kavramının tanımına rastlamak mümkündür. Çoğu kez de aynı anlama gelecek şekilde farklı kavramlar kullanılmaktadır. Bu kavramlar “bozukluk, özür” ve “sakat” kavramlarıdır. Engellilik, özür, bozukluk ve sakatlık kavramlarının tanımları üzerine henüz bir anlaşmaya varılamamıştır. Tek bir anlam için farklı durumlarda farklı kavramlar kullanılmaktadır.

Öncül’e göre; “gerek doğuştan gerekse sayrısal ya da kaza sonucu bağımsızlığı, öğrenimi ya da iş tutması geçici ya da hem bedensel hem de anlıksal engelli durumda olan kimselerdir.” ( Öncül,1989:15) Yani, engellik doğuştan olabileceği gibi sonradan da gerçekleşebilir. Ayrıca, farklı derecelerde de olmaktadır.

Özgür’e göre engel-özür; “ bireyin yaşadığı sürece yaş, cinsiyet, sosyal ve kültürel faktörlere bağlı olarak toplumda oynanması gereken rollerin yetersizlik yüzünden yerine getirememesi durumudur.” ( Özgür, 2004:3) Yani, bir takım eksiklikler sonucu hareketlerin kısıtlanması da engelliliği oluşturur.

Bu tanımları artırmak mümkündür. Ancak, genel olarak engelli; hareket yeteneği çeşitli derecelerde sınırlanmış olan bireyler olarak tanımlayabiliriz.

Engelli Kategorileri
Bedensel Özellikleri Yönünden Engelliler,
Bedensel özellikler yönünden beş gruba ayrılır.
Bunlar;
Görme Engelli Olanlar;
Kör:
“Bütün düzeltmelerden sonra iki gözle görmesi 1/10’dan aşağı olan, eğitim ve öğrenim çalışmalarında görme gücünden yararlanamayanlara kör denir.”(Özgür,2004:37)
Az Gören:
“ Bütün düzeltmelerden sonra iki gözle görmesi 3/10’dan aşağı olan ( 1/10- 3/10), özel birtakım araç ve yöntemler kullanmadan eğitim- öğretim çalışmalarında görme gücünden yararlanamayanlara az gören denir.” ( Özgür, 2004:37)
Konuşma Engelli Olanlar
Konuşmasında bozukluk olan, konuşma zorluğu yaşayan kişiler konuşma engellilerdir.
İşitme Engelli Olanlar
“Bütün düzeltmelere rağmen işitme kaybı 90 desibelden fazla olan ve eğitim- öğretim çalışmalarında işitme gücünden yararlanamayanlardır.” ( Özgür, 2004:56)
Ortopedik Engelli Olanlar
El, kol, ayak, bacak, parmak gibi uzuvlarda fazlalık, bozukluk, hareket güçlüğü olanlara ortopedik engelli denir.
Bu güçlükler kimi zaman sadece el de kol da vb. gibi belli bir uzuvda olabileceği gibi birden fazla uzuvda da olabilmektedir.
Sürekli Hastalığı Olanlar
Tüm hayatı boyunca sürekli bakıma ve birtakım tedbirlere ihtiyacı olanlara den
Zihinsel Özellikleri Yönünden Engelli Olanlar
Çeşitli derecelerde zihinsel yetersizliği olan kişilerdir. Zekâ geriliği, Dow sendromu bu gruba örnek gösterilebilir.

Engellik Nedenleri
Engellik, birçok neden bağlı olarak ortaya çıkabilir. Engellilik kalıtımsal olabilir; doğum esnasında olabilir ya da doğum sonrasında gerçekleşebilir.

İşitme Engelinin Nedenleri
İşitme engeli çeşitli nedenlere bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. Bunlar doğum öncesi, doğum esnasında ve sonrasında olabilmektedir.
Doğum Öncesi Nedenler;
Kalıtım, işitme engelini oluşturan doğum öncesi nedenlerin en önemlisidir. Yapılan araştırmalar genel olarak anne, baba ya da önceki kuşaklarda olan işitme engelinin doğan bebekte de olduğunu ortaya koymuştur.
Diğer bir sebep de akraba evliliğidir. Akraba evliliği de kalıtsal bir neden olarak işitme engeline neden olur.
Özgür, hamilelik sırasında annenin geçirdiği kızamık, kızamıkçık, grip gibi hastalıkların doğacak bebeğin işitmesini olumsuz etkileyeceğini belirtmiştir. (Özgür, 2004:60 )

Yani, sağlıklı bebeklerin doğmasına hamilelik döneminin büyük önemi vardır. Doğuştan işitme engelini oluşturan diğer durumlar da şöyle belirtilmiştir; “kulak kepçesinin yokluğu, kulak yolunun kapalı olması, dış kulakta görülen yapısal bozukluklar, orta kulaktaki kemikçiklerin olmayışı, yarım oluşumu, aralarındaki eklemlerin olmayışı, özengi kemiğinin iç kulak oval penceresine kaynamış olması orta kulak bölümünün yapısal bozuklukları arasındadır. Korti organının oluşumundaki bozukluklar ile işitme sinirlerindeki gelişim geriliği de iç kulak kesimi bozukluklarından bazılarıdır.”( Özgür, 2004:60)

Bir diğer sebep de annenin karnındaki bebek ile anne arasındaki kan uyuşmazlığıdır. Özgür, bu durumu şöyle açıklamıştır: “kan uyuşmazlığı durumunda anne karnında oluşan antibadi fetüsün karnındaki alyuvarları tahrip eder. Sonuçta, alyuvarların azalması fetüste genel gelişim eksikliği yaratır. Bu durumdan en çok sinir sistemi etkilenir. Böylece işitme özrü oluşur. Hamilelik sırasında annenin geçirdiği kazalar özellikle karın bölgesini kapsayan travmalarda bazen işitme özrü nedenleri olabilir.”(Özgür, 2004:60) Yani sağlıklı bebekler için sağlıklı ve kontrollü bir hamilelik dönemi geçirilmelidir.

Doğum Anı Nedenler;
Kalıtsal olarak bir işitme engeli tehlikesi taşımayan bebek, doğum anında maruz kaldığı birtakım etkenlerden dolayı işitme engeli oluşabilir. Erken ya da güç doğum, kanamalı doğumlar işitme engeline neden olmaktadır.
Doğum Sonrası Nedenler;
Hamilelik süresi boyunca annenin geçirdiği hastalıkların bebeği olumsuz etkileyebileceği gibi, doğumdan sonra da bebeğin geçirdiği kızamık, boğmaca gibi mikrobik ve ateşli hastalıklar işitme engeline neden olmaktadır.
Diğer nedenler de beyin tümörleri, şiddetli seslere uzun süre maruz kalma, psikolojik sebepler, orta kulakta oluşan enfeksiyonlar olarak gösterilebilir.
Görme Engelinin Nedenleri
Kalıtım;Yapılan araştırmalar anne ve babada olan görme engelinin, bazı genlerle bebeğe taşındığını ortaya koymuştur.
Doğal Nedenler;
Doğal nedenlere kızamık, kan uyuşmazlığı, annenin gebeyken geçirdiği ateşli hastalıklar, uyuşturucu maddelerin kullanılması örnek gösterilebilir.

Bunların yanı sıra, “doğumun çeşitli nedenlerle geç ve güç olması, travmalar sonucunda görme merkezinin zedelenmesiyle körlük oluşabilir. Bunlara ek olarak kordonun çocuğun boynuna sarılmasıyla bebeğin oksijensiz kalması sonucunda beyin hücrelerinin zedelenmesiyle görme merkezi çevresinde tahribatlar olması sonucunda görme özrü oluşabilir.” ( Özgür, 2004:39–40)

Kazalar;
Görme engeli, geçirilen bir kaza, göze herhangi bir cismin batması, ateşli silahlara maruz kalma gibi nedenlere bağlı olarak oluşabilmektedir.

Ortopedik Engellerin Nedenleri
Ortopedik engelin oluşmasının nedenleri doğuştan olabilir; geçirilen bulaşıcı hastalıklar, metabolizma bozuklukları, geçirilen kazlar gibi etkenlerle oluşabilir.
Konuşma Engelinin Nedenleri
Konuşma engelinin nedenlerini yapısal, görevsel ve psikolojik olmak üzere üç alanda incelemek mümkündür.

Yapısal Nedenler;

Yapısal nedenler, konuşma organlarındaki bozukluklara bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. “ Dil kaslarının normal işleyişinden yoksun oluşu, dilaltı bağlantısının dil ucuna uzanması, dudakların yarıklığı, burunda et oluşu, dişlerin yokluğu ya da çok düzensiz oluşu, çene, kas ve sinirlerin bozuk oluşu, işitme kaybı, beyindeki özür konuşmayı olumsuz etkilemektedir.” ( Özgür, 2004:79)

Bu sebeplerin derecesi, konuşma engelinin derecesini de etkilemektedir. Yani örneğin, işitme kaybı yüksek oranda oluşmuş ise konuşma özrü de o oranda ileri düzeyde olacaktır.

Görevsel Nedenler;

Görevsel nedenlerin oluşumu, konuşma organlarının sağlam olmasına karşın oluşan engeli ifade etmektedir. Örneğin, ailenin içinde kullanılan dilin niteliğinin farklı ve yetersiz oluşu; yabancı bir dili kullanılması konuşma engeline neden olur.

Psikolojik Nedenler;
Psikolojik nedenlerin önemli bir kısmı, aile içinde yaşanılan olumsuz olaylardır. Aile içindeki çatışmalar çocuğun daha çok çekingen, utangaç olmasına yol açar. Ayrıca, yaşanılan ani şoklar, kazalar ya da sevdiğini kaybetme gibi durumlarda konuşma engelini yaratan nedenler arasında yer alır.

Zihinsel Engelin Nedenleri
Zihinsel engelliliği yaratan birçok sebep vardır. Bunlar, annenin hamileyken ya da bebeğin geçirdiği hastalıklar, beslenme bozuklukları, çevre, beyinde oluşan hasarlar, kromozomlardaki anormalliklerdir. Bu faktörler genel anlamda zihinsel engele yol açan faktörlerdir.

Annenin Hamileyken ya Bebeğin Geçirdiği Hastalıklar;

Annenin doğum öncesinde geçirdiği bulaşıcı hastalıklar, anne karnındaki bebeğin beyin gelişimini olumsuz yönde etkilemektedir. Aynı zamanda doğum sonrasında da bebeğin geçirdiği bulaşıcı hastalıklar, beyin yapısında hasara yol açabilmektedir.

Bu konuda Eripek şöyle demiştir; “ bulaşıcı hastalıklar doğrudan ya da dolaylı olarak beyni etkilemesi durumunda, beyinde bazı hasar ya da incinmeler ağırlık derecesine ve beyinde etkin oldu bölgeye göre zihinsel işlevlerde geriliklere, işitme ve görme duyularında bedensel hareketlerin kontrolünde çeşitli bozukluklara neden olabilmektedir.” ( Eripek, 1993:32 )
Beslenme Bozukluklar;
Hamilelik döneminde annenin yeteri kadar besin almaması, hem annenin metabolizmasında hem de bebekte önemli bozukluklara neden olmaktadır.

Çevrenin Etkisi;
Zihinsel engelliliğe yol açan diğer bir etken de çevredir. Daha doğrusu olumsuz çevre koşullarıdır.
Çevreden kastedilen ve en önemli olan aile’dir. Ailenin yoksul oluşu, sosyal yaşama katılmadaki yetersizlik, anne çocuk arasındaki ilişkilerin sınırlı ve yetersiz olması olumsuz çevre koşullarını oluşturtur. Bunlar aynı zamanda zihinsel gelişimi de olumsuz yönde etkilemektedir. Ancak olumsuz çevre koşullarının tek başına zihinsel engele yol açtığı düşünülmemelidir.

Beyinde Oluşan Hasarlar;

Burada zihinsel yapısı bozan en önemli etken beyinde yer alan urlardır. Bunların cinsi, büyüklüğü, yaşla beraber gelişme gösterip göstermediği önemlidir.

Kromozom Anormallikleri;
Bilindiği üzere sağlıklı her insan 46 kromozoma sahiptir. Bu genlerde insanların çeşitli özelliklerini belirleyen genlerdir. Kromozomların yapılarında görülen bozukluklar zihinsel engelliğe yol açar. Kromozomlar virüslerden, kimyasal maddelerden, radyasyon ya da ilaçlardan etkilenerek anormallikler gösterir.
 ..............................................................................DEVAM EDİNİZ

                                           1 - BÖLÜM  2 - BÖLÜM   3 - BÖLÜM