|
|
Ortalama yaşam süresinin
yaklaşık yirmi yıl, yaşlı nüfusun ise oransal ve sayısal olarak arttığı 20inci
yüzyılda bireylerin yanı sıra toplumların da yaşlanması konusu gündeme
gelmiştir. Endüstrileşmesini tamamlayan ülkelerin nüfus yapısındaki değişimler;
başta sosyal güvenlik, sağlık, eğitim, yoksulluk, yaşlılık gibi bazı sosyal
sorunların ortaya çıkmasına neden olmuştur.
Çeşitli kaynaklarda yer alan AB ülkelerinde 2020 yılında 65 (+) yaş nüfusun
toplam nüfusa oranının % 21 olacağı, 1950-2000 yılları arasında 46’dan 66’ya
çıkan ortalama yaşam süresinin 2050’de 76’ya çıkacağı, 2000 yılında 600 milyon
olan 60(+) yaş nüfusun, 2050’de 2 milyara çıkacağı, küresel olarak 2000-2050
yılları arasında toplam nüfus içinde 60(+)yaş nüfusun oranının %10’dan %21’e
yükseleceği, çocuk nüfus oranının ise 1/3 oranında düşeceği, gelecek 50 yılda
yaşlı nüfusun dört kat artacağı, 2050 yılında bazı gelişmiş ülkelerde yaşlı
sayısının çocuk sayısının iki katı olacağı, 2025 yılına kadar gelişmiş ülke
nüfuslarının %82’sinin, gelişmekte olan ülke nüfuslarının yarısından daha az bir
kısmının kentsel alanlarda yaşayacağı, 60( +) yaş kadın, erkek oranının, 2050
yılında 100/87’ye düşeceği, 2000 yılında 70 milyon kişi olan 80(+) yaş ileri yaş
grubunun 2050 yılında beş kat artacağına ilişkin varsayımlar yaşlılık olgusunun
evrensel bir sosyal sorun olduğunun ifadesidir.
Çok yönlü boyutları olan yaşlanma olgusu ülkeleri farklı durumlara
uyarlanabilecek özel önlemler almaya zorlayınca konu son yirmi beş yılda dünya
gündemine taşınmıştır.
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu(BMGK)’nca,
26.Temmuz/6.Ağustos-1982 tarihleri
arasında Viyana’da yapılan 1. Dünya Yaşlanma Asamblesi’nde; yaşlanma sürecinin
özellik ve sorunları ele alınmış ve “Bağımsızlık, Katılım, Bakım, Kendini
Gerçekleştirme, İtibar” başlıkları altında “YAŞLANMA 1982 – Yaşlılık İlkeleri”
saptanmıştır.
• Bağımsızlık
o Yaşlı bireyler; beslenme, barınma, giyim gibi temel gereksinimlerini
karşılamak ve sağlık bakımından yararlanmak için yeterli gelire sahip olmalıdır.
Bu gereksinimlerini karşılayabilmeleri için ailelerinden ve toplumun her
kesiminden destek almalıdır.
o Yaşlı bireyler gereksinimlerini karşılama konusunda kendi kendilerine yardımcı
olabilmeleri yönünde desteklenmelidir. Gelir getirici bir işte çalışabilmeli ya
da toplumdaki diğer gelir getirici faaliyetlerden yararlanmalıdır.
o Yaşlı bireyler emeklilik yaşının belirlenmesi ve emeklilik koşullarının
tanımlanmasında söz sahibi olmalıdır.
o Yaşlı bireyler yaşlarına, yeteneklerine uygun eğitim ve öğretim programlarına
sahip olmalıdır.
o Yaşlı bireyler; bireysel tercihlerine uygun, güvenli bir çevrede yaşamalı ve
bu çevre onlara kapasitelerini geliştirebilecek fırsatlar sunmalıdır.
o Yaşlı bireyler mümkün olduğunca uzun süre kendi evlerinde ya da aile ortamında
yaşamalıdır.
• Katılım
o Yaşlı bireyler toplumla ilişkilerini sürdürmeli refah düzeylerini doğrudan
etkileyecek politikaların hazırlanması ve uygulanması aşamalarına aktif bir
biçimde katılmalıdır.
o Yaşlı bireyler bilgi ve becerilerini genç kuşaklar ile paylaşmalı, topluma
hizmet etmek için çeşitli fırsatlar geliştirebilmelidir.
o Yaşlı bireyler kendi ilgi ve yeteneklerine uygun etkinliklerine gönüllü olara
katılımda bulunmalı ve hizmet edebilmelidir.
o Bakım
o Yaşlı bireyler aile ve toplum tarafından desteklenmeli, ihtiyacı olanlara
uygun bakım hizmetleri verilmelidir.
o Yaşlı bireyler o toplumun kültürel değerler sistemine uygun bir biçimde
korunmalı ve gözetilmelidir.
o Yaşlı bireyler asgari düzeyde fiziksel, zihinsel ve ruhsal iyiliği
kazandıracak ve sürdürecek sağlık bakımına sahip olmalıdır.
o Yaşlı bireyler yaşamlarını kendi başlarına sürdürebilecekleri, gereksinim
duyduklarında korunabilecekleri ve bakılabilecekleri çeşitli sosyal
hizmetlere ve yasal düzenlemelere sahip olmalıdır.
o Yaşlı bireyler insana yakışır ve güvenli bir ortamda, sosyal ve zihinsel
yönden desteklenecekleri, kendilerini geliştirebilecekleri, koruma ve
rehabilitasyon hizmeti alabilecekleri, uygun kurumsal bakım
modellerinden yararlanmalıdır.
o Yaşlı bireylerin bir huzurevi ya da rehabilitasyon merkezinde yaşamaları
durumunda; ihtiyaçları, inançları, haysiyetleri, özel yaşamları, bakımları ve
yaşam biçimleri hakkında kendi kararlarını vermeleri konularında tam
olarak saygı görmelidir. İnsan haklarından ve temel özgürlüklerinden tam olarak
yararlanmalıdır.
o Kendini gerçekleştirme
o Yaşlı bireylere potansiyellerini (yetenek ve becerilerini) tam olarak
gerçekleştirebilecek fırsatlar yaratmalı, var olan uygulamalardan
yararlanması sağlanmalıdır.
o Yaşlı bireyler toplumun eğitim ve kültür etkenliklerine aktif olarak
katılabilmelidir.
o İtibar
o Yaşlı bireyler itibar görmeli ve güven içerisinde yaşamalı, sömürüden,
fiziksel ya da zihinsel istismardan uzak tutulmalıdır.
o Yaşlı bireyler hizmetlerden yararlanırken; yaş, cinsiyet,ırk,etkin köken,özür
durumu ya da diğer konumları nedeniyle bir ayırım görmemelidir.
o Yaşlı bireylerin gelir durumları belirleyici bir unsur olmamalı, gelir
düzeyinden bağımsız olarak gereksinimleri karşılanacak şekilde uygun
hizmetlerden yararlanmalıdır.
Asamble’de benimsenen bu ilkeler, tüm dünya ülkelerine yaşlanma konusunda
düşünce ve planlama sürecine yol göstermiştir.
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun yönlendirdiği “Bütün Yaşlılar İçin Toplum”
ana temalı "1999-Dünya Uluslar Arası Yaşlılar Yılı” çalışmalarının; yaşlıların
tam katılımıyla oluşan eşitlik esasına dayalı, ayrımcılığın olmadığı, bütün yaş
gruplarını kapsayan bir toplum yaratılmasında -kalkınma hakkı da dahil- bütün
insan haklarının ve temel özgürlüklerin korunması ve geliştirilmesine anlamlı
katkı verdiği düşünülmektedir.
‘Yaşlılar Yılı’nda; yaşam boyu bireysel gelişme - kuşaklar arası ilişkiler -
toplum yaşlanması – kalkınma-yaşlı ilişkisi gündeme getirilerek, uzun vadede
yaşlanma konusunun tüm sektörlere dahil edilmesi, yaşamın tüm aşamalarında
olanakların arttırılması, sorunun dünya çapında fark edilmesi, araştırma ve
politik eylemlerin arttırılması sağlanmıştır.
İlk asamble sonrası geçen yirmi yılda, küresel yaşlanmanın kalkınma sürecine
katılabilmesi için yaşlanmaya ilişkin politikaların saptanan rehber ilkeler
doğrultusunda yaşamın her alanında kalkınmaya yönelik, toplumu bütüncül olarak
ele alan bir bakış açısına gereksinim duyulduğundan Birleşmiş Milletler Genel
Kurulu, "2. Dünya Yaşlılar Asamblesi" için Nisan' 2002'de Madrid’de
toplanmıştır.
Bu asamblede yaşlanma olgusu “Yaşlılar Ve Kalkınma - Yaşlılıkta Sağlık Ve
Refahın Sağlanması - Olanaklar Sunan, Destekleyici Ortamların Sağlanması”
başlıklı öncelikli konular çerçevesinde ele alınarak “Yaşlanma-2002: Uluslar
Arası Eylem Planı” hazırlanmıştır.
A- Yaşlılar ve Kalkınma
1-Toplum ve kalkınma sürecine aktif katılım
o Yaşlıların sosyal, kültürel, ekonomik ve politik katılımlarının tanınması.
o Yaşlıların karar verme sürecinin bütün aşamalarına katılımının
sağlanması.
2-İş ve Yaşlanan İşgücü
o Çalışmak isteyen bütün yaşlılar için istihdam olanakları.
3.Kırsal Kesimde Kalkınma, Göç ve Kentleşme
o Kırsal kesimde yaşam koşullarının ve alt yapının iyileştirilmesi.
o Yaşlıların kırsal kesimde toplum tarafından dışlanmasının engellenmesi.
o Yaşlı göçmenlerin yeni toplumlara katılımı.
4-Bilgiye Erişim, Eğitim ve Öğrenim
o Öğrenim, eğitim ve eğitimin yenilenmesi olanaklarından olduğu
kadar mesleki rehberlik ve yerleştirme hizmetleri ile ilgili yaşam boyu fırsat
eşitliği.
o Bütün yaş gruplarındaki bireylerin, yaşla kazanılmış
deneyimlerin yararları göz önüne alınarak kapasite ve
danışmanlığından yararlanma.
5- Kuşaklar Arası Dayanışma
o Kuşaklar arasında eşitlik ve dayanışmanın güçlendirilmesi
6-Yoksulluğun Ortadan Kaldırılması
o Yaşlılarda yoksulluğun azaltılması
7- Gelir Güvenliği, Sosyal Koruma/Sosyal Güvenlik ve Yoksulluğun Önlenmesi
o Bütün çalışanlara yönelik, uygun olan durumlarda emekli
maaşları, özgürlük sigortası ve sağlık güvencesi dahil olmak üzere,
temel sosyal koruma / sosyal güvenlik sağlanabilmesi için programlar
geliştirilmesi.
o Bütün çalışanlara yönelik özellikle sosyal ve ekonomik olarak
dezavantajlı gruplara yeterli asgari gelir sağlanması.
8- Acil Durumlar
o Doğal afetler ile diğer acil durumlar sırasında ve sonrasında
yaşlıların beslenme, barınma, tıbbi bakım ve diğer hizmetlerinden eşit
olarak yararlanma
o Acil durumlardan sonra toplumların tekrar kurulması, yeniden
yapılanması ve sosyal dokunun düzenlenmesi yönünde yaşlıların
katkılarının artırılması
B- Yaşlılıkta Sağlık Ve Refahın Sağlanması
1- Yaşam Boyu Sağlığın Geliştirilmesi ve Refah
o Yaşlılık döneminde, hastalık ve bağımlı kalma riskini artıran
faktörlerin birikmiş etkilerinin azaltılması.
o Yaşlılık döneminde hastalıkları önlemek için politikaların
geliştirilmesi
o -bütün yaşlılar için gıda maddelerine ulaşımın ve yeterli
beslenmenin sağlanması
2- Evrensel ve Eşit Olarak Sağlık ve bakım Hizmetlerine Ulaşımının Sağlanması
o Yaşlıların sağlık ve bakım hizmetlerine evrensel ve eşit
olarak ulaşımının sağlanması için dil farklılıkları dahil olmak üzere
yaş, cinsiyet ya da herhangi bir nedene dayalı sosyal ve ekonomik
eşitsizliklerin ortadan kaldırılması
o Yaşlıların gereksinimlerinin karşılanması ve sürece
katılımlarının teşvik edilmesi için temel sağlık hizmetlerinin
geliştirilmesi ve güçlendirilmesi
o Yaşlıların gereksinimlerini karşılamak için sağlık ve bakım
hizmetlerinde sürdürebilirliğin sağlanması
o Yaşlıların temel sağlık ve uzun süreli bakım
hizmetlerinin güçlendirilmesi ve kalkınma sürecine katılması
3-Yaşlılar ve HIV/AİDS
• Hem kendi enfekte olan hem de enfekte ya da hasta olan aile
bireylerine bakan yaşlıların sağlıkları üzerinde HIV/AİDS etkisinin
değerlendirilmesi,
• Kendisi HIV/AİDS olan veya HIV/AİDS olan bireylere bakan
yaşlıların yeterli düzeyde bilgilendirilmesi, bakım becerileri
konusunda eğitilmesi, tedavi, tıbbi bakım ve sosyal destek sağlanması,
• HIV/AİDS dahil olmak üzere kronik hastalıkları olan
çocuklarının bakımını üstlenen ve torunlarına ebeveynlik yapan
yaşlıların kalkınmaya katkılarının kavranması ve geliştirilmesi
4- Bakım Verenlerin ve Sağlık Çalışanlarının Eğitimi
• Yaşlıların gereksinimleri konusunda sağlık çalışanlarının ve
bakım veren diğer bireylerin bilgilendirme ve eğitim olanaklarının
sağlanması
5-Yaşlıların Ruh Sağlığı Gereksinimleri
• Korumadan erken tanı ve tedaviye değişen çeşitli ve çok yönlü
ruh sağlığı hizmetlerinin geliştirilmesi, yaşlılarda ruh sağlığı
sorunlarının çözümlenmesi ve tedavi hizmetleri.
6-Yaşlılar ve Yeti Yetersizliği
• Yaşam boyu fonksiyonel kapasitenin en üst düzeyde sürdürülmesi
ve yetki yetersizliği olan yaşlıların tam katılımının sağlanması
C-Olanaklar Sunan, Destekleyici Ortamların Sağlanması
1-Konutlar ve Yaşanan Ortamlar
o Yaşlılar için ekonomik olarak karşılanabilir konut olanakları ve bireysel
tercihler de göz önüne alınarak bireylerin toplum içinde "kendi ortamlarında
yaşlanmasının teşvik edilmesi
Bütün insan hakları ve temel özgürlüklerin yaşlılara tanınması ve
gerçekleştirilmesini hedefleyen amaç ve taahhütleri içeren “Uluslar Arası Eylem
Planı dayanağında Devlet Planlama Teşkilatı(DPT) Müsteşarlığının
koordinatörlüğünde başta Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu(SHÇEK) Genel
Müdürlüğü olmak üzere ilgili kamu kurumlarının ve sivil Toplum kuruluşlarının
katılımı ile oluşturulan “Yaşlanma Ulusal Komitesi”nin hazırladığı ve Yüksek
Planlama Kurulu’nun 01/05/2007 tarih ve 2007/17 sayılı kararı ile kabul edilen
“Türkiye de Yaşlıların Durumu ve Yaşlanma Ulusal Eylem Planı”nın;
• birinci bölümünde; Türkiye’nin profili ve demografik yapısı, yaşlı nüfusun
durumu ve gelişimine ilişkin analizler, yaşlılara götürülen hizmetler, uygulanan
politikalar ve uluslar arası taahhütler,
• ikinci bölümünde; Yaşlılar ve Kalkınma Komisyonu”, “Yaşlılıkta Sağlık ve
Refahın Sağlanması Komisyonu” ile “Olanaklar Sunan, Destekleyici Ortamların
Sağlanması Komisyonu” tarafından hazırlanan raporlar
yer almaktadır.
• Yaşlılar ve Kalkınma Raporu: Yaşlıların toplum ve kalkınma sürecine aktif
katılımları, iş ve yaşlanan iş gücü, kırsal kesimde kalkınma, göç ve kentleşme,
bilgiye erişim, eğitim ve öğrenim, kuşaklar arası dayanışma ve yoksulluğun
ortadan kaldırılmasına ilişkin mevcut durum analizleri ve gerçekleştirilecek
eylemleri içermektedir.
• “Yaşlılıkta Sağlık ve Refahın Sağlanması Raporu”nda: Yaşam boyu sağlığın
geliştirilmesi ve refahın arttırılması, sağlık ve bakım hizmetlerine tam
erişimin sağlanması, yaşlılar ve HIV/AİDS, bakım verenlerin ve sağlık
çalışanlarının eğitimi, yaşlıların ruh sağlığı gereksinimleri, yaşlılar ve yeti
yetersizliğine ilişkin mevcut durum analizi yapılarak hedefler belirlenmiş ve
gerçekleştirilecek eylemleri içermektedir.
• “Olanaklar Sunan, Destekleyici Ortamların Sağlanması Raporu”nda: Yaşlılar için
konutlar ve yaşanan alanlara yönelik Türkiye’nin mevcut durumu, yaşlı bakımı ve
bakım hizmeti verenlerin desteklenmesi, yaşlı istismarı ve ihmali ile yaşlanmaya
bakış açısına ilişkin mevcut durum analizleri ve gerçekleştirilecek eylemleri
içermektedir.
Anılan kararda; “Ulusal Eylem Planı’nda yer alan eylemlerin uygulamaya
dönüştürülebilmesi için, planda yer alan eylemlerden, yaşlıların sorunlarının
büyüklüğü ve önceliği göz önünde bulundurularak, öncelikle uygulanması
gerekenlerin stratejik planlama yaklaşımı içinde belirlenmesi ve eylemler için
hazırlanacak ‘Uygulama Programı’nın esaslarını, çerçevesini, izleme,
değerlendirme ve yönlendirilmesine yönelik mekanizmanın SHÇEK Genel Müdürlüğü
koordinatörlüğünde, DPT Müsteşarlığı ve ilgili kuruluşların işbirliği ile
oluşturulması”nın hükmedildiği ve bu anlamda çalışmalara başlandığı
bilinmektedir.
1 Ekim: Dünya Yaşlılar Günü’nün yaşlanma sorununa küresel, ülkemizde kutlanan
18-24 Mart: Yaşlılar Haftası’nın yaşlanma sorununa yerel düzeyde farkındalık
kazandırma amaçlı olduğu bilinmektedir.
Dünyada ve ülkemizde;
• Her yerde insanların güvenli ve saygın şekilde yaşlanması,
• İnsanların yaşadıkları toplumlarında bütün haklara sahip birer vatandaş olarak
yaşamlarını sürdürebilmesi,
• Yaşa bağlı negatif ayrımcılığa ilişkin mücadelenin arttırılması,
• İnsan hakları ve temel özgürlüklerin geliştirilmesi ve korunması yaş
gruplarının tümünü kapsayan bir toplum oluşturulması,
• yaşlanan nüfusun -gelecekte kalkınmanın temeli- potansiyelinin benimsenmesi
dileğimizdir.
*Şadiye Dönümcü. Sosyal Hizmet Uzmanı. SHÇEK Yaşlı Bakım Hizmetleri Şube Müdürü.
**Bu yazıda; “http://www.bianet.org/bianet/kategori/bianet/85929/yaslilarin-da-haklari-var”
ve “http://sosyalhizmetuzmani.org/yaslisosyalhizmetlerimiz.htm”
yazımdan,“http://www.bianet.org/bianet/kategori/bianet/76143/yaslilarin-haklari-var”
yazısından, “Türkiye de Yaşlıların Durumu ve Yaşlanma Ulusal Eylem
Planı.DPT(Sosyal Sektörler ve Koordinasyon Genel Müdürlüğü). 2007.Yayın no:
2741” raporundan yararlandım.
©Bu sitede yer alan yazılar kaynak gösterilmeden,
kısmen de olsa kullanılamaz. Yasal hakları saklıdır.
|
|
